Odra – rzeka, która nie zna granic | Źródło rzeki Odry w powiązaniach historycznych
445
post-template-default,single,single-post,postid-445,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,smooth_scroll,

Blog

Źródło rzeki Odry w powiązaniach historycznych

Gdzie zaczynasz, rzeko Odro? Pytanie to nurtowało długie stulecia jako czerwona nić w niezliczonych dziełach kartografów, geografów, kosmografów, historyków i kronikarzy. Pytanie to zostaje bez jasnej odpowiedzi mimo iż rzeka Odra, jako europejski ciek, musiała w przeszłości wzbudzać naturalne zainteresowanie.

 

Zadowalająco rozwiązać tą zagadkę się przez wieki nie udało ani znamienitym kartografom, którzy aż do końca 16 stulecia opierali się o niejasne dane sławnego starodawnego geografa Claudia Ptolemaia i liczne ptolemajskie atlasowe reedycje łączone z osobami jakimi byli Mikuláš Kusánský, Erhard Etzlaub, Martin Waldseemüller lub Sebastian Münster. Dlatego był początek Odry usytuowany bardziej na zachód, po drugie na odwrót, na wschód od poprawnego miejsca. Pierwotny instrukcyjny popis Ptolemaja był bardzo niedokładny, także się o konkretnej identyfikacji (bez względu na strumień sam) wiodły spory również w 21 wieku.

 

Jaśniejsze kontury (i tak bardzo schematyczne) dają nam dwie wybitne tzw. kręgowe mapy świata datowane na 13 stulecie – mapę ebstorfską, która nie zapomniała narysować Odrę (Oldera flv.) i z jej kręgowym źródłem położonym na stoku „Czeskiego lasu” (Bohemica silva), i mapę herefordską. Ta przynosi podobny schematyczny wykres Odry (fluvius Odera), przy czym rękopis ten jest datowany na lata 1270–1290. Obie mapy prawdopodobnie powstały z kroniki pisanej w drugiej połowie 11 wieku bremskim kanonikiem Adamem, który popisuje Odrę (Oddara) jako „najmocniejszą rzekę słowiańskich krajów” i dalej: „[…] rzeka Odra ma źródło w najgłębszych lasach Morawiaków, gdzie i nasza Labe ma swój początek. Źródła są położone niedaleko od siebie, ale rzeki biegną w odwrotnym kierunku. Jedna, mianowicie rzeka Odra, obraca się na północ i biegnie środkiemnarodu Vinulów.

 

Tzw. Tabula moderna z ptolemeuszowskiego atlasu wydanego w Rzymie w 1507 roku – wycinek
ze źródłem Odry (VKOL, sign. III 27.394).

 

Rewolucyjnym złomem w kartograficznym pokazywaniu rzeki Odrz a głównie w poprawnym uchwyceniu jej źródła, jest aż dzieło Martina Helwiga z roku 1561. Ten jako pierwszy sytuował źródło poprawnie i co więcej górny ciek rzeki Odry nie zamienił z innymi. Źródlane teritorium nie umieścił anie do Morawsko-śląskich Beskid, ani gdzieś do morawsko-czeskiego (odpowiednio kladskiego) pogranicza. Owszem i po tym roku był początek Odry często rysowany całkowicie błędnie (Fabricius) lub niedokładnie (Komenský). Także Helwiga wykres jeszcze dokładniej udoskonalił aż w roku 1692 Georg Matthaeus Vischer i przede wszystkim wkrótce Johann Christoph Müller (1716). Jego realistyczne a bardzo dokładna interpretacja została nieprzezwyciężona nawet przez następnych sto lat.

 

Dokładnie w tym czasie tzw. müllerowskiego mapowania Odra doczekała się a dokładnie jej źródło, w ogóle pierwszego samodzielnego dzieła literalnego spod pióra właściciela spalowskiego państwa Karla Ferdinanda Schertze, obciążony spis niesie nazwę Laconismus Philologicus De Genuino Fontis Oderae Loco […] i był wydany drukiem we Wrocławiu w roku 1715 (rękopis datowany 1714 r. przetrzymuje Biblioteka Naukowa w Olomuńcu). Jednakże uporczywy stereotyp w umieszczaniu źródła rzeki Odry udało się w literaturze definitywnie usunąć aż w 19 stuleciu. Wielu dawało przed Schertzowym „nowatorstwom” pierwszeństwo raczej starym autorytetom.

 

Helwigowa mapa Śląska wersja z roku 1776 – wycinek z źródłem Odry (archiwum autora)

 

Ze źródła Odry się przez to stał wyszukiwany cel godny szacunku już minimalnie od początku 18 wieku, gdzie w roku 1821 wyrosła bezpośrednio na źródłem pierwsza z wielu następujących bodów: altana lub „Tempel der Freundschaft“. W międzyczasie miejsce pod Fidlową górą zyskało tylu zwolenników, że z powodu rzeki Odry i jej źródle był aż w dalekim Wiedniu w roku 1906 założona organizacja „Oderquelle“. Szacunkiem się cieszyły od końca 19 stulecia od razu dwa źródła Odry, oddalone od siebie tylko kilkadziesiąt metrów. Chodziło o Zadziwiający wynik lokalnego patriotyzmu, który wychodził z okoliczności, ze sąsiednie katastry dwóch gmin Kozlova i Varhoště, które źródło otaczały i u źródła tworzyły granicę, dawniej należały do dwóch różnych panów. Dla obydwóch, jak rewir Podstatskich-Liechtensteinów (Kozlov), tak rewir ołomuńskiej kapituły (Varhošť), było wielkim wyróżnieniem mieć na swoich terenach źródło tak ważnej rzeki.

 

Popularnością źródła jako częstego celu różnych pielgrzymów, w roku 1946 naruszyło włączenie źródła do nowie formującego się Terenu wojskowego Libava. Dostęp do źródła był na szczęście po roku 1990 znowu uwolniony, takže dziś możecie się cieszyć na stopniowe odnawianie dawnej sławy.

 

Autor: Jiří Glonek

Vědecká knihovna v Olomouci

No Comment

Sorry, the comment form is closed at this time.