Odra – rzeka, która nie zna granic | Przyroda ożywiona górnego Poodrza
413
post-template-default,single,single-post,postid-413,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,smooth_scroll,

Blog

Przyroda ożywiona górnego Poodrza

Góry Odrzańskie, jako podregion orograficznej strefy Niskiego Jesenika, są obszarem, gdzie powstaje i nabiera siły znacząca europejska rzeka Odra. Jej źródło wypływa z mokradeł w lesie między gminami Kozłów i wzgórze Fidla (z wysokością 680 m nad poziomem morza jest najwyższym punktem gór Odrzańskich).

 

Ludzie zaczęli do dorzecza górnego biegu Odry na zachód od Oder intensywnie przenikać aż w średniowieczu, a to przede wszystkim w związku z wydobyciem rud metali. Następnie na części terenu rozwinęła się powierzchniowe i podpowierzchniowe wydobycie łupka i w mniejszym stopniu i innych skał. Krainę kształtował rozległy wyrąb lasów i stosunkowo ekstensywna produkcja rolnicza. Z ekologicznych względów do znaczącej ingerencji doszło w grudniu 1947, kiedy to w związku z założeniem terenu wojskowego wysiedlono siedem gmin. Sześć wsi później zupełnie zniknęło. W ich katastrze rozpoczęto proces wolnej renaturalizacji środowiska. Równocześnie ze stopniowym powrotem przyrody do byłych gmin rosło wojskowe wykorzystywanie przestrzeni. To zyskało na intensywności po roku 1968 pod wpływem działań wojsk sowieckich.

 

Tak zwany „management wojskowy” pod postacią wybuchów amunicji, sporadycznych pożarów, przejazdów ciężkiej techniki i innych działań ćwiczącego wojska wiódł do powstania specyficznych stanowisk na miejscach ćwiczeń. Jednocześnie była cała przestrzeń ochroniona przed drastycznymi zmianami, którymi przeszła wiejska kraina w prawie całej byłej Czechosłowacji po kolektywizacji produkcji rolniczej. Ponadto była ochroniona przed wpływem spontanicznej zabudowie i budowie różnych sportowych i rekreacyjnych areałów i rozległemu wydobywaniu surowców mineralnych. Aczkolwiek wydobycie surowców w przeszłości i następujące pozostawienie obszarów wydobycia naturalnej sukcesji się z perspektywy czasu okazuje jako korzystne dla zwiększenia całkowitej bioróżnorodności terenu.

 

Pełnik alpejski

 

Odsunięcie wojsk sowieckich i zmniejszenie intensywności wykorzystywania militarnego terenu w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych 20 wieku wiodły do zapoczątkowania naturalnej sukcesji na rozległych terenach. Jednakże równocześnie doszło do zagrożenia bardzo urozmaiconej mozaiki biotopów z występowaniem wielu wyjątkowych i zagrożonych gatunków roślin i zwierząt, które zostały na górnej Odrze zachowane. Dlatego były wybrane 42 najwartościowsze lokalizacje w których są stopniowo realizowane potrzebne managementowe ingerencje z cele zachować istnienie najbardziej wyjątkowych fenomenów tych stanowisk. Większość takich obszarów jest skoncentrowana do europejskiego obszaru ochrony (EVL) Libawa. W tym EVL przedmiotem ochrony jest 15 gatunków rzadkich stanowisk przyrodniczych i dwa gatunki zwierząt. Między biotopami przeważają siedliska leśne, których 8 (acydofilne lasy bukowe, kwiatowe lasy bukowe, grądy, lasy na zboczach, piargach i wąwozach, mieszane jesionowo- olchowe łąkowe lasy, chasmofityczna wegetacja na krzemianowych skalistych zboczach, środkowoeuropejskie krzemianowe gruzy i kontynentalne krzewy liściaste) i dopełnia je 5 biotopów łąkowych (łąki trzęślicowe, rozlegle koszone łąki nizin i przedgórzy, przejściowe torfowiska, wilgotne ziołoroślowe eutroficzne społeczeństwa, gatunkowo bogata bliźniczkowa roślinność) i 2 wodne (oligotroficzne i mezotroficzne wody stojące, naturalne eutroficzne zbiorniki wodne).

 

Kosaciec syberyjski

 

W okresie 1995-2002 była realizacja managementowych zabiegów koncentrowana przede wszystkim na rezerwat przyrody Łąka Smoleńska i tylko wyjątkowo udało się przeprowadzić potrzebne ingerencje i na innych lokalizacjach. Następnie w latach 2003-2006 management nie był na terenie w ogóle umożliwiony. Do znaczącej zmiany w podejściu organów kierujących aktywami obszaru doszło od roku 2007, kiedy stopniowo zaczęły się wprowadzać zabiegi potrzebne do zachowania rzadkich stanowisk. W ten sposób na przykład w roku 2011 na 29 terenach skoszono ręcznie lub za pomocą lekkiej mechanizacji 60 ha i następnych 4 ha było przeprowadzone wycinanie krzewów i likwidacja zagajników. Celem realizowanych ingerencji jest głównie podpora występowania szczególnie chronionych i rzadkich gatunków roślin jak np. kosaciec syberyjski (Iris sibirica), mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus), Starzec bagienny (Senecio paludosus), Zerwa kulista, z. główkowata (Phyteuma orbiculare), Pełnik alpejski (Trollius altissimus), Wężymord niski (Scorzonera humilis) lub wierzba rokita (Salix rosmarinifolia). Wszystko było finansowane z „Programu pielęgnacji krajobrazu ministerstwa środowiska naturalnego”, „Programu operacyjnego ds. środowiska naturalnego” i ze źródeł wojskowych za pośrednictwem wojskowej administracji mieszkalnej
budowlanej.

 

Kumak górski

 

Oprócz siedlisk przyrodniczych przedmiotem ochrony w EVL Libawa są również biegacz gruzełkowaty (Carabus variolosus) i głowacz białopłetwy (Cottus gobio). Na terenie nawiązującym do obszaru wojskowego Libawa uznane są i inne EVL przede wszystkim dla ochrony nietoperzy, a dokładnie EVL Wielka Strzelna – sztolnia dla nocka orzęsionego (Myotis emarginatus) i nocka dużego (Myotis myotis). Dla tych samych gatunków ogłoszono EVL Stare Oldrówki znane również pod nazwą Woodboys. Mopek zachodni (Barbastella barbastellus) jest przedmiotem ochrony e EVL Czermna – kopalnia Potlachowy i EVL Czarna kopalnia. Wszystkie te lokalizacje służą do ochrony i innych gatunków nietoperzy i podkowców, którzy zagoszczą tu na czas snu zimowego lub już w ciągu jesiennych miesięcy w okresie godowym.

 

Cały teren wojskowy jest również ptasim terytorium znanym ze względu na występowanie derkacza zwyczajnego (Crex crex), który tu osiąga największą gęstość osiedlenia w Europie. Ale na górnej Odrze pojawia się cała seria innych zagrożonych gatunków jak na przykład bocian czarny (Ciconia nigra), cietrzew zwyczajny (Tetrao tetrix), puchacz zwyczajny (Bubo bubo), sóweczka zwyczajna (Glaucidium passerinum), zimorodek zwyczajny (Alcedo atthis), dziwonia zwyczajna (Carpodacus erythrinus) lub muchołówka mała (Ficedula parva). Na pewno największym okazem, unikalnym w całych Czechach jest regularne gnieżdżenie Orła przedniego (Aquila chrysaetos) związane z działaniami repatriacyjnymi w Beskidach.

 

Salamandra plamista

 

Nieprzerwanie prowadzony monitoring następnych wybranych grup zwierząt (ważki, motyle, płazy, nietoperze, wielkie koty) przynosi nową wiedzę. Z motyli można przedstawić występowanie rzadkich modraszków nausitous (Maculinea nausithous) i krytycznie zagrożonego modraszka ariona (Maculinea arion) i modraszka alkon (Maculinea alcon) lub niepylaka mnemozyna (Parnassius mnemosyne). Liczne terenowe depresje na poligonach wojskowych i drogach dla czołgów są idealnym siedliskiem dla kumaka górskiego (Bombina variegata) ale i dla rzadkiej zadychry pospolitej (Branchipus schaefferi) i przekopnicy właściwej (Triops cancriformis). Podczas gdy powrót bobra europejskiego (Castor fiber) na tereny górnej Odry był po kilku stuleciach wzmocniony umieszczeniem 5 zwierząt w latach 1996 i 1997, tak wydra europejska (Lutra lutra) zdołała się po znacząco krótszej absencji wrócić sama. W teraźniejszości oba gatunki wytworzyły na tym terenie stabilną populację. Znaczący potencjał przedstawiają lasy Gór Odrzańskich dla ewentualnego powrotu wilka (Canis lupus) a także rysia euroazjatyckiego (Lynx lynx).

 

wydra rzeczna

 

Jedynym szczególnie chronionym terenem w górnym dorzeczu Odry (oprócz EVL) jest PR Smoleńska luka z różnorodnymi rodzajami siedlisk naturalnych, pod silnym wpływem wysokiego poziomu wód podziemnych. Ciekawe jest szerokie spektrum rodzajów wegetacji od bagiennych aż po społeczeństwa z wyraźniejszym występowaniem względnie sucholubnych roślin. Do rzadkich, z więcej niż 200 znalezionych gatunków, należy starzec, mieczyk dachówkowaty lub kosaciec syberyjski. W chwili obecnej jest prowadzone przygotowanie do ogłoszenia następnych dwóch szczególnie chronionych terenów Obirka-Kopanki i Diabelskiej Ambony, która po ostatnim ograniczeniu terenu wojskowego leży poza jego granicami.

 

Autor: Jiří Šafář

Agentura ochrany přírody a krajiny ČR

No Comment

Sorry, the comment form is closed at this time.